انواع اعتبارات اسنادی

یقیناً پیچیدگی‌های تجارت بین‌الملل طلب می‌کند که نیازهای طرفین درگیر در قراردادهای تجاری به نوعی پاسخ داده شود، بنابراین وجود و کاربرد یک ابزار کافی نبوده و ضروری است که اشکال مختلفی از یک ابزار با عملکردهای متفاوت وجود داشته باشد. اعتبار اسنادی هم از این اصل مستثنی نبوده و دارای اشکال خاصی است که در ذیل به شرح مختصر آن ها می‌پردازیم.

 

1- اعتبار اسنادی غیرقابل‌برگشت Irrevocable Documentary Credit

طبق ماده 3 مقررات متحدالشکل اعتبارات اسنادی، کلیه اعتبارات اسنادی گشایش شده تحت حاکمیت مقررات مزبور اعتبار اسنادی برگشت‌ناپذیر تلقی خواهد شد حتی اگر در متن اسناد اشاره‌ای به این موضوع نشده باشد. در این نوع اعتبار اسنادی بانک گشاینده شخصاً در مقابل ذینفع متعهد می‌گردد. به عبارت دیگر یک تعهد بانکی مستقل است که خود موجد ضمانت موثر و تضمین کافی و مستقل به حساب می‌آید که مستقل از روابط بین متقاضی و بانک گشاینده اعتبار و نیز ذینفع اعتبار اسنادی می‌باشد که جزء تقلب هیچ چیز دیگر نمی‌تواند آن را برهم بزند.

 

2- اعتبار اسنادی تایید شده Confirmed Documentary Credit

اعتباری است که خریدار ملزم می‌شود تا اعتبار صادره از سوی بانک خود را به تایید هر بانک معتبر دیگر که مورد نظر فروشنده است، برساند. بانک تایید‌کننده اعتبار می‌تواند همان بانک ابلاغ‌کننده و یا بانک دیگری باشد. لزوم به اعتبار تایید شده در مواردی پیش می‌آید که فروشنده کالا به یکی از علل زیر از دریافت وجه اعتبار مطمئن نباشد:

  • بنیه مالی

میزان و قابلیت اعتماد به بانک گشایش‌کننده اعتبار مورد تردید باشد.

 

  • وضعیت اقتصادی کشور خریدار

در صورتی که کشور خریدار در وضعیت اقتصادی نامطلوبی باشد به طوری‌که درآمد ارز کافی برای ایفاء تعهدات ارزی نداشته باشد.

 

  • وضعیت سیاسی کشور خریدار

اگر کشور خریدار دارای وضعیت سیاسی باثباتی نباشد به طوریکه تغییرات در سطح سیاسی آن کشور رخ دهد این موضوع فروشنده را ترغیب به درخواست اعتبار تایید شده می‌نماید.

 

هم‌اکنون بسیاری از فروشندگان خارجی تقاضای اعتبارات تایید شده از خریداران ایرانی می‌کنند بانک مرکزی خریداران را به به گشایش اعتبارات یوزانس (نسیه) ترغیب کرد در حالیکه بانک مرکزی در زمان سررسید اعتبارات توانایی پرداخت مبلغ اعتبار را نداشت که باعث تاخیرهای بلندمدت در پرداخت مبلغ اعتبارات به فروشندگان شد که باعث بی‌اعتمادی فروشندگان به بانک‌های ایرانی شد.

 

3- اعتبار اسنادی قابل معامله Ngotiable Payment Documentary Credits

تفاوت این نوع اعتبار با اعتبارات نقدی و تحت قبولی در این نکته است که برات عهده، به بانک گشاینده صادر می‌شود. در این نوع اعتبار به بانک NB اجازه داده می‌شود اسناد یا برات را معامله کند، یعنی وجه اسناد را از منابع خود با حق رجوع (اگر اعتبار را تایید نکرده باشد) پرداخت کند، بدون اینکه از گشاینده پوششی دریافت کرده باشد. البته بانک NB اجبار و تعهدی به انجام این کار ندارد مگر اینکه اعتبار را تایید نیز کرده باشد که در اینصورت پرداخت بدون حق رجوع می‌باشد.

اگرچه این نوع اعتبارات می‌توانند توسط هر بانکی معامله گردند (Freely-Available L/Cs) و لیکن ممکن است معامله اسناد به یک بانک خاص مانند بانک ابلاغ‌کننده یا تاییدکننده محدود شود (البته باید توجه داشت در هر صورت شروط بایستی در L/C قید شده باشد و بانک معرفی شده باشد).

 

4- اعتبار اسنادی دیداری (نقدی) Sight payment Documentary Credit

طبق ماده شش (UCP600) در هر اعتبار اسنادی بانک گشاینده اعتبار باید مشخص نماید که پرداخت دیداری یا معوق یا قبولی یا از طریق معامله می‌باشد. در این نوع اعتبار به محض احراز انطباق محتوی اسناد با شرایط L/C، پرداخت توسط بانک مشخص شده در اعتبار (NB) صورت می‌پذیرد. به منظور پرداخت به موقع در این روش، بانک پرداخت‌کننده بایستی مشخصاً بداند که به چه صورت پوشش صورت می‌پذیرد. در بعضی موارد بانک گشاینده نزد بانک پرداخت‌کننده حساب دارد و در L/C این اختیار به بانک پرداخت‌کننده داده شده که حساب مذکور بدهکار گردد. ممکن است در شرایط خاصی یک بانک پوششی برای پرداخت و پوشش درنظر گرفته شده باشد که در L/C معرفی می‌گردد. چنانچه پس از پرداخت و دریافت اسناد، بانک گشاینده مغایرت‌های قابل اثبات و محکمی را احراز و اعلام نماید، بانک پرداخت‌کننده باید پول را به حساب برگرداند.

 

5- اعتبار اسنادی مدت‌دار Deferred payment Documentary Credit

اعتبار اسنادیمدت‌دار نوعی اعتبار اسنادی است که ذینفع مدتی(طبق توافق) بعد از ارائه اسناد بدون مغایرت وجه اسناد را از بانک گشاینده یا بانک تعیین شده اخذ خواهد نمود. مدت زمان توافق شده ممکن است 15 الی 270 روزه یا بیشتر باشد اما مسئله‌ای که مهم است و باید در متن اعتبار اسنادی تصریح شود تاریخ شروع دوره می‌باشد. مثلاً چنانچه اعتبار اسنادی مدت‌دار 45 روزه باشد ذینفع 45 روز بعد از تاریخ صدور بارنامه یا معامله اسناد یا ترخیص کالا از گمرک وجه را دریافت خواهد نمود. از مشخصه‌های این نوع اعتبار اسنادی، مدت‌دار بودن و عدم وجود برات می‌باشد یعنی در اعتبار اسنادی معوق ذینفع نباید به همراه اسناد براتی امضاء و ارائه دهد.

 

6- اعتبار اسنادی ضمانتی Stand-By Documentary Credit

اعتبار اسنادی ضمانتی زمانی قابل استفاده است که متعهد پرداخت به تعهد خود عمل نکرده باشد. در این‌صورت ذینفع این نوع اعتبار ضمانتی با ارائه حداقل اسناد به بانک عدم ایفای تعهد خریدار را اثبات نموده و مطالبه دریافت وجه کالا/خدمات را می‌نماید. این‌گونه اعتبارات ممکن است در مقابل یک برگ رسید ساده و یا یک برگ صورت‌حساب و یا اسناد مورد ذکر در اعتبار قابل پرداخت باشد. اعتبار اسنادی ضمانتی بیشتر نقش یک ضمانتنامه را ایفا می‌نماید و به همین دلیل اغلب در موارد ذیل مورد استفاده قرار می‌گیرد:

  • بعنوان ضمانت‌نامه در قراردادهای حساب باز
  • بجای ضمانت‌نامه‌های بانکی در مناقصه‌ها یا ضمانت نامه حسن انجام کار
  • ایفای نقش به عنوان ضمانت دریافت وام از بانک‌ها

در کشور ایالات متحده آمریکا استفاده از اعتبار ضمانتی به جای ضمانت‌نامه رایج می‌باشد. اخیراً در کشورهای اروپایی نیز استفاده از اعتبار ضمانتی افزایش یافته است.

 

7- اعتبار اسنادی با شرط قرمز Red clause Documentary Credit

منظور از نام این اعتبار این است ذینفع قادر باشد پیش‌پرداختی قبل از انجام حمل از بانک ابلاغ‌کننده یا تأییدکننده به دست آورد.

بدین ترتیب ذینفع از این امتیاز برخوردار می‌شود که منابع مالی ارزان که ممکن است در داخل کشور خودش قابل دسترسی نباشد را از طریق بانک گشاینده به شکل پیش‌پرداخت دریافت دارد. عبارت مربوط به پرداخت پیش‌پرداخت در اعتبار به رنگ قرمز درج می‌شد و به همین دلیل اعتبار شرط قرمز نام گرفت. این عبارت عرفاً در کشورهایی که ذینفع مجبور است برای خرید و جمع‌آوری کالاهایی همچون چوب و پنبه و گندم و گوشت نقداً پیش‌پرداخت بدهند مورد استفاده قرار گرفته است. این نوع اعتبار در واقع می‌تواند به عنوان یکی از روش‌های تامین مالی (فاینانس) مطرح باشد. دو نوع اعتبار عبارت قرمز وجود دارد:

  • اعتبار عبارت قرمز ساده

در صورتی که مبلغ پیش‌پرداخت در مقابل یک برگ رسید ساده باشد که در آن فروشنده اظهار دارد که وجه پیش‌پرداخت شده جهت خرید کالای موضوع اعتبار بوده و یا به منظور تهیه خدمات تعیین شده در اعتبار است.

 

  • اعتبار عبارت قرمز اسنادی

در صورتی که مبلغ پیش‌پرداخت در مقابل ارائه یک برگ ضمانتنامه توسط ذینفع باشد مبنی بر اینکه کالای موضوع اعتبار را تهیه و به‌نام خریدار ارائه می‌نماید.

 

8- اعتبار اسنادی اتکایی Back to Back Documentary Credit

هرگاه اعتبار اسنادی گشایش‌شده غیرقابل انتقال باشد یعنی در متن اعتبار اسنادی قابل انتقال بودن تصریح نشده باشد خودبخود اعتبار اسنادی غیرقابل انتقال می‌باشد. و چنانچه ذینفع بخواهد کالای موضوع اعتبار اسنادی را از سایر منابع تهیه نماید می‌تواند برای این منظور از اعتبارات اسنادی اتکایی استفاده نماید. در این اعتبار نیز مانند اعتبار قابل انتقال یک واسطه وجود دارد که به اتکای دریافت اعتبار از خریدار یک اعتبار دیگر گشایش و نسبت به تهیه کالا از کشور ثالث اقدام می‌نماید.

واسطه مورد بحث به چند دلیل ممکن است اقدام به استفاده از اعتبار اتکایی نماید: واسطه، ذینفع اولیه اعتباری است که قابل انتقال نمی‌باشد و از طرفی او می‌خواهد کالا را از جای دیگر تهیه کند؛ واسطه می‌خواهد شرایط اعتبار اتکایی را فراتر از شرایط اعتبارهای قابل انتقال تعیین نماید؛ واسطه می‌خواهد ابتدا کالا را دریافت و سپس ازطریق کشور ثالثی برای خریدار ارسال نماید تا مبداء ساخت کالا را پنهان نگه دارد، ولیکن در اعتبارات قابل انتقال کالا مستقیم از کشور ذینفع ثانویه ارسال می‌شود. برخلاف اعتبار انتقال‌یافته، اعتبار اتکایی یک اعتبار و تعهد مجزا می‌باشد و خطرات بسیار زیادتری از حد معمول برای بانک گشایش‌کننده اعتبار دوم دارد به همین دلیل بانک گشایش‌کننده اعتبار اتکایی بایستی توجه داشته باشد که تغییر شرایط در اعتبار اتکایی قابل کنترل و مدیریت باشد و تفاوت خیلی زیادی با شرایط اعتبار اصلی نداشته باشد.

 

مراحل انجام کار در اعتبار اسنادی اتکایی

  1. عقد قرارداد بین خریدار و فروشنده
  2. تسلیم درخواست گشایش اعتبار توسط خریدار به بانک گشاینده اعتبار اصلی
  3. ابلاغ اعتبار گشایش‌شده به بانک ابلاغ کننده
  4. ابلاغ اعتبار به ذینفع اول توسط بانک ابلاغ‌کننده
  5. درخواست ذینفع جهت گشایش اعتبار اتکایی بر مبنای اعتبار اصلی از بانک گشاینده اعتبار دوم
  6. بانک گشاینده اعتبار دوم با در اختیار گرفتن اعتبار اول به عنوان وثیقه، اقدام به گشایش اعتبار ثانوی نموده و آن را به بانک ابلاغ‌کننده اعلام می‌کند.
  7. بانک ابلاغ‌کننده، اعتبار را به سازنده کالا یا ذینفع ثانوی ابلاغ می‌کند.
  8. سازنده کالا پس از آماده شدن کالا آن را تحویل شرکت حمل کننده می‌دهد.
  9. سازنده بارنامه را تحویل می‌گیرد.
  10. سازنده کالا بارنامه را همراه سایر اسناد، تحویل بانک ابلاغ‌کننده می‌دهد.
  11. بانک ابلاغ‌کننده اعتبار دوم، وجه اسناد را به سازنده کالا پرداخت می‌کند
  12. بانک ابلاغ‌کننده دوم، اسناد را به بانک گشایش‌کننده اعتبار دوم ارائه می‌دهد.
  13. بانک گشایش‌کننده اعتبار دوم، اسناد را جهت تغییرات مورد لزوم به ذینفع اعتبار اول تحویل می‌دهد.
  14. ذینفع اعتبار اول پس از تغییرات لازم اسناد را به بانک معامله‌کننده اعتبار اولی، تحویل می‌دهد.
  15. بانک ابلاغ‌کننده (پرداخت‌کننده)، وجه اسناد را پس از کنترل آن‌ها به ذینفع پرداخت می‌نماید.
  16. بانک پرداخت‌کننده اسناد را برای بانک گشایش‌کننده اعتبار اول ارسال می‌دارد.
  17. بانک گشایش‌کننده اعتبار اول پس از کنترل اسناد آن‌ها را برای خریدار ارسال می‌نماید.
  18. خریدار اسناد را به گمرک تحویل و کالا را تحویل می‌گیرد.

 

9- اعتبار اسنادی مستقیم یا بدون واسطه Hand on Documentary Credit

نوعی اعتبار اسنادی است که کلیه امور بانکی اعتبار اسنادی اعم از گشایش، ابلاغ، اخذ اسناد، معامله اسناد و واریز و تسویه توسط یک بانک یعنی بانک گشاینده اعتبار اسنادی انجام می‌شود. در این مورد بانک گشایش‌کننده اعتبار عملیات ابلاغ و پرداخت به ذینفع را نیز بعهده می‌گیرد و فروشنده با ارسال اسناد حمل به همین بانک گشایش‌کننده مبلغ درخواستی را دریافت می‌کند. در زمانی به کار می‌رود که فروشنده به بانک گشایش‌کننده اعتماد دارد.

این اعتبار روش خوبی برای استفاده در گشایش اعتبارات ریالی داخل کشور می‌باشد. در حال حاضر اعتبار ریالی در کشور در حال رونق می‌باشد که بانک متعهد به پرداخت و درقبال دریافت مدارک حمل می‌شود.

 

10- اعتبار اسنادی قابل انتقال Tranferable Documentary Credit

براساس ماده 38 UCP چنانچه اعتبار اسنادی قابل انتقال باشد یعنی در متن اعتبار تصریح شده باشد در این صورت ذینفع اعتبار اول می‌تواند از بانک تعیین شده درخواست نماید تا کل یا قسمتی از اعتبار را به یک یا چند ذینفع جدید انتقال دهد که در این صورت بانک تعیین شده بانک انتقال‌دهنده هم می‌شود. در واقع یک ذینفع اولیه وجود دارد و یک یا چند ذینفع ثانویه می‌تواند وجود داشته باشد. در مواقعی استفاده می‌شود که ذینفع اولیه خود تهیه‌کننده کالا نیست و می‌خواهد به عنوان یک واسطه تمام یا بخشی از اعتبار را به ذینفع یا ذینفع های ثانویه منتقل نماید. البته ناگفته نماند که حمل کالا بطور مستقیم توسط ذینفع دوم صورت می‌گیرد.

 

تمامی شرایط اعتبار انتقال یافته بایستی با شرایط اعتبار اصلی یکسان باشد، بجز موارد ذیل:

  • مبلغ L/C انتقال‌یافته باید کمتر یا نهایتاً مساوی مبلغ L/C اصلی باشد؛
  • میزان کالا/قیمت کالا باید کمتر یا نهایتاً مساوی مبلغ L/C اصلی باشد؛
  • سررسید اعتبار انتقال یافته از سررسید اعتبار اصلی کمتر باشد؛
  • مدت ارائه اسناد در اعتبار انتقال یافته کمتر باشد؛
  • دوره حمل (آخرین تاریخ حمل) کوتاه‌تر از اعتبار اصلی باشد.

اسنادی همچون بروات و سیاهه‌های تجاری در این نوع اعتبار می‌تواند توسط ذینفع جایگزین اسناد ذینفع ثانویه شود. بانکی که اعتبار را منتقل می‌کند هیچگونه مسئولیتی مانند بانک گشاینده اعتبار ندارد و فقط انتقال بخش یا کل اعتبار به ذینفع ثانویه را ابلاغ می‌کند، بنابراین وجه را هم هر وقت از بانک گشاینده دریافت دارد به ذینفع می‌پردازد. در این نوع اعتبار باید احتیاط کافی مبذول داشت زیرا عدم آشنایی به وضعیت و توانایی و حسن شهرت ذینع ثانوی، این احتمال وجود دارد که تقلباتی انجام پذیرد.

 

11- اعتبار اسنادی گردان Revolving Documentary Credit

اعتبارات گردان، همانطوریکه از عنوان آن می‌توان دریافت، اعتباراتی هستند که در طول مدت سررسیدشان می‌توانند بدون اینکه اصلاحیه خاصی داشته باشند، مجدداً مورد استفاده قرار گیرند. این اعتبارات توسط تُجاری استفاده می‌شود که معمولاً بطور مستمر خریدهایی را از فروشنده خاصی در طول مدت تعریف شده‌ای انجام می‌دهند. این نوع اعتبار اسنادی که در عرف بانکی تجاری به واسطه مزایایی که دارد از آن استفاده می‌شود در مقررات متحدالشکل اعتبارات اسنادی (UCP600) در آن اشاره‌ای نشده است. این اعتبارات به دو صورت می‌توانند خاصیت گردان داشته باشند:

  • اعتبار گردان بر اساس زمان (این اعتبار رایج و عملی‌تر می‌باشد.)
  • اعتبار گردان بر اساس مبلغ/ ارزش

 

12- اعتبار اسنادی قابل برگشت Revocable Documentary Credit

در این نوع اعتبار، خریدار و یا بانک گشایش‌کننده اعتبار می‌تواند بدون اطلاع ذینفع، هرگونه تغییر یا اصلاحی در شرایط اعتبار بوجود آورد (بدون اجازه فروشنده) واضح است از این نوع اعتبار استفاده چندانی نمی‌شود زیرا فروشنده اطمینان لازم را نسبت به پایدار ماندن اعتبار و انجام تعهدات خریدار ندارد. با کمال تعجب اگر خریدار ایرانی بخواهد اعتبار قابل برگشت گشایش نماید سیستم بانکی از وی مجوز خاص بانک مرکزی را مطالبه می‌نماید در حالیکه اعتبار غیرقابل‌برگشت احتیاجی به مجوز ندارد.

 

13- اعتبار قابل پرداخت تحت قبولی Acceptance payment Documentary Credit

همانطوریکه از نام و عنوان این اعتبار معلوم است، پرداخت با قبولی برات مدت‌دار صورت می‌پذیرد. بدین ترتیب به همراه اسناد اعتبار یک قطعه برات مدت‌دار ازسوی ذینفع به عهده بانک مشخص شده در اعتبار (NB) صادر و ارائه می‌گردد. این بانک در صورتی که اعتبار را تایید هم کرده باشد باید این برات را قبولی دهد در غیر اینصورت تعهدی به انجام این کار ندارد. زمان پرداخت این برات می‌تواند از چند روز تا 180 روز و حتی بیشتر نیز باشد، مشروط براینکه بین تمامی طرفین توافق شده باشد. بعد از قبولی، برات می‌تواند به فروشنده برگشت داده شود، در فایل بانک تا سررسید بماند و یا اینکه تنزیل شود ولی معمولاً فروشنده بعد از قبولی تمایل دارد برات را دراختیار او بگذارند، مگر اینکه در اعتبار مانعی وجود داشته باشد (مثلاً اینکه در اعتبار توافق شده باشد برات تا سررسید نزد بانک بماند). اگر بنا باشد اعتباری توسط بانک ابلاغ‌کننده تایید نیز گردد، بطور معمول اینگونه اعتبار اسنادی دیگر نمی‌تواند توسط هر بانکی معامله شود ( Freely –AvailableL/Cs)

 

14- اعتبارات داخلی Internal L/C

بانک‌های ایرانی براساس مصوبه شورای پول و اعتبار از اواسط سال 1380 می‌توانند اعتبار اسنادی داخلی برای مبالغ حداقل پانصد میلیون ریال و بیشتر طبق تقاضای مشتریات ایرانی خود در داخل کشور گشایش اعتبار نمایند. با توجه به اینکه اعتبارات اسنادی داخلی در درون ایران گشایش اعتبار می‌گردد؛ لذا مبلغ مندرج در آن به پول رایج مملکت قابل پرداخت خواهد بود. و مقررات آن همان مقررات متحدالشکل اعتبارات اسنادی می‌باشد.

 

15- اعتبار اسنادی ترانزیت Transit Documentary Credit

در مواردی بانک گشاینده اعتبار اسنادی متن اعتبار اسنادی را در اختیار بانکی قرار می‌دهد تا بانک مزبور اعتبار اسنادی را به بانک ابلاغ‌کننده ارائه دهد و بانک اخیر الذکر اقدام به ابلاغ اعتبار اسنادی به ذینفع بنماید. مثلاً در مواردی که بانک گشاینده شعبه یا کارگزاری در کشور محل اقامت ذینفع ندارد از این نوع اعتبار اسنادی استفاده می‌شود.