محاسبه تولید کل جامعه

تولید کل جامعه را با روشهای گوناگون می توان محاسبه کرد . برای بررسی و مقایسه ی این روشهای مختلف ٰ ابتدا تصویری ساده از  اقتصاد جامعه را ارائه می کنیم این تصویر شامل دو عضو است : نخست خانوارها که مصرف کننده ی کالاهای مختلف و درعین حال ف مالک عوامل تولیدند . و دوم بنگاه های اقتصادی که وظیفه ی تولید و عرضه ی کالاها و خدمات را بر عهده دارند  

. به بیان دیگر ٰ بنگاه های اقتصادی تحت عنوان اشخاص حقوقی ٰ عوامل تولید را از خانوارها – که اشخاص حقیقی هستند – خریداری می کنند و در مقابل ٰ‌مبلغی تحت عنوان مزد ٰ سود و اجاره به صاحبان این عوامل تولید می پردازند . البته باید توجه داشت که قسمتی از محصولات بنگاه های اقتصادی را بنگاه های دیگر خریداری می کنند و به صورت کالاهای واسطه ای به مصرف می رسانند . در نمودار زیر همین تصویر ساده از اقتصاد نشان داده شده است .

در نمودار 1 چهار مسیر نشان داده شده است ؛ مسیر اول ، جریان عوامل تولید را از سوی خانوارها به بنگاه ها ی اقتصادی نشان می دهد ، همان طور که گفته شد ، خانوارها مالک عوامل تولید هستند و بنگاههای اقتصادی اسن عوامل را از انها خریداری می کنند و طی فعالیتهای خود مورد استفاده قرار می دهند .

مسیر دوم ، جریان پولی است که از سوی بنگاه های اقتصادی به سوی خانوارها روان است .

بنگاه های اقتصادی ، سهم عوامل تولید را متناسب با قیمت آنها به صورت مزد ، سود و اجاره به خانوارها می پردازند . این مسیر ، درآمد خانوارها را نشان می دهد .

مسیر سوم ، جریان کالاها و خدمات از سوی بنگاه های اقتصادی به خانوارهاست .

مسیر چهارم ، جریان پولی است که از طرف خانوارها به سوی بنگاه های اقتصادی روان است . خانوارها کالاها و خدمات خود را از بنگاههای اقتصادی تهیه می کنند و در مقابل آن ، پولی را متناسب با قیمت کالاها و خدمات به بنگاهها می پردازند .

با این حال همین تصویر ساده می تواند به ما در درک مسائل اقتصادی کمک کند ؛ برای مثال ، با دیدن نمودار متوجه می شویم که با سه روش زیر می توان ارزش کل تولیدات جامعه را محاسبه کرد :

1-   در روش اول ،‌کل پولی که از طرف خانوارها به سمت بنگاه ها جریان پیدا می کند ، محاسبه می شود ( مسیر شماره 4 )

این مقدار پول ، نشان دهنده ی ارزش کل کالاها و خدماتی است که خانوارها خریداری و مصرف کرده اند ، زیرا در مقابل خریذ این کالاها و خدمات از بنگاه ها ، مبالغی به آنها پرداخت شده است . بنابراین ، اگر هزینه های مصرفی تمام خانوارها را با هم جمع کنیم ، تولید کل جامعه به دست می آید ( البته در قالب همان نمودار ساده ای که مطرح کرده ایم ) . این روش محاسبه ی تولید کل " روش هزینه ای " نام دارد .

2-   در روش دوم ، کل پولی که از طرف بنگاه ها به شمت خانوارها جریان می یابد ( مسیر شماره 2 ) محاسبه می شود . این مقدار ، نشان دهنده ی ارزش پولی کلیه ی عوامل تولیدی است که در جریان تولید به کار گرفته می شوند . به بیان دقیق تر ،‌هم زمان با فعالیت های تولیدی در سطح جامعه ، مقداری درآمد ایجاد می شود که معادل ارزش پولی کالاها و خدمات تولید شده است .

این درآمد ، بین صاحبان عوامل تولید – که در جریان تولید نقش دارند  تقسیم می شود . پس حاصل جمع درآمد تمامی خانوارها در سطح جامعه ( مزد ، اجاره و سود ) نشان دهنده ی کل درآمدی است که بر اثر فعالیت تولیدی جامعه ایجاد شده است .

همچنین ،‌این درآمد حاصل جمع معادل ارزش پولی کالاها و خدمات تولید شده در جامعه است . این روش در محاسبه تولید کل " روش درآمدی " نام دارد

3-   علاوه بر دو روش یاد شده ، روش سومی نیز برای محاسبه ی تولید کل جامعه وجود دارد که روش تولید یا ارزش افزوده  نامیده می شود برای توضیح این روش بهتر است ابتدا مفهوم ارزش افزوده را توضیح دهیم .

معمولاً خدمات و کالاهایی که در نهایت ، خانوارها از آن استفاده می کنند ، مراحل مختلفی را طی می کند ؛ مثلاً برای تولید پوشاک این مراحل طی می شود : تولید پنبه ، تولید نخ از پنبه ، تولید پارچه از نخ و در نهایت ، تولید پوشاک از پارچه . می توان گفت که در هر مرحله ، بر ارزش محصول اولیه افزوده شده و محصول تحویل مرحله ی بعدی می شود و این کار ،‌تا مرحله ی نهایی ادامه می یابد .

با توجه به مثال بالا ، ارزش تولید شده در هر یک از مراحل مزبور را این گونه بیان می کنیم : کشاورزان هر کیلوگرم پنبه ی تولید ی خود را به ارزش 500 ریال به کارگاه های ریسندگی می فروشند . کارگاه های ریسندگی ، این مقدار پنبه را به مقداری نخ تبدیل می کنند و آن را به ارزش 1500 ریال به کارگاه های پارچه بافی می فروشند . کارگاه های پارچه بافی نیز نخ را به پارچه تبدیل می کنند و آن را به مبلغ 3000 ریال به کارگاه های تولید پوشاک می فروشند . در این کارگاه ها پارچه به پوشاک تبدیل می شود و سرانجام به مبلغ 5000 ریال به دست مصرف کنندگان منی رسد .

همانوگونه که ملاحظه می شود ، هر تولید کننده مقداری بر ارزش محصول اولیه می افزاید و آن را به مرحله ی بغد منتقل می کند . در مراحل ،  یاد شده به ترتیب 500 ، 1000 ، 1500 و 2000 ریال بر ارزش محصول افزوده شده است ؛ برای مثال ، ارزش افزوده ی کارگاه تولید پوشاک 2000 ریال است ؛ زیرا معادل 3000 ریال پارچه را به 5000 ریال پوشاک تبدیل کرده است .

حال برای محاسبه ی ارزش کل تولید کالاها و خدمات نهایی ، می توان ارزش افزوده ها را با هم جمع کرد . در مثال ذکر شده ،‌این حاصل جمع برابر با 5000 ریال است . نکته ی جالب توجه این است که رقم 5000 ریال برابر با ارزش پوشاک تولید شده است ؛ یعنی ، چه ارزش پولی کالاها را و خدمات نهایی ( پوشاک ) را محاسبه کنیم ،‌به جوابی واحد می رسیم . به این ترتیب ، ارزش تولید کل جامعه عبارت از مجموع ارزش افزوده ی بخش های مختلف اقتصاد است . در واقع ، اگر تولید کل جامعه را از طریق هر یک از سه روش یاد شده محاسبه کنیم ، به جوا ب های یکسانی می رسیم . از این رو ، برای جلوگیری از اشتباه ، حداقل دو روش را برای محاسبه به کار می گیرند و جواب ها را مقایسه می کنند .

آخرین نکته ای که باید به آن توجه کرد این است که چون در عمل ، عوامل و روابط اقتصادی بسیار پیچیده اند ، پس محاسبه ی شاخص های کل تولید در یک جامعه نیز پیچیدگی خاصی دارد که در این جا امکان بررسی تفصیلی و دقیق آن وجود ندارد .